Olav Duun var favoritt til Nobelprisen i 1926
I 2026 er det 150 Är sia diktaren Olav Duun vart fÞdt pÄ JÞa i Namdalen. Og det er 100 Är sia Olav Duun var favoritt til Ä vinne Nobelprisen i litteratur.
11. november 1926, 10 dagar fÞr Duun fylte 50 Är, skreiv Aftenposten i si morgonavis: «Olav Duun faar i dag aarets literÊre Nobelpris». Ikkje formulert som ein spÞrresetning. Nobelkomiteen skulle offentleggjere prisvinnaren seinare pÄ dagen. Aftenposten skulle vere fÞrst ute, og Olav Duun var storfavoritt, sÄ da fleska dei til med nemnde gladoverskrift. Men i kveldsavisa samme dag mÄtte Aftenposten avsanne overskrifta om Duun frÄ morgonavisa.
I bÄde idrett og kultur er det ikkje bestandig favoritten som vinn. Det vart George Bernhard Shaw, den store diktaren frÄ Irland, som vart lest opp av Nobelkomiteen den dagen. Ryktene seier at Olav Duun berre var ein stemme unna Ä fÄ Nobelprisen den gongen.
Legg vi til at Sigrid Undset i gravtala til Olav Duun i 1939 kalla han Noregs stÞrste diktar, og at Johan Bojer ved eit anna hÞve omtala naturskildraren Olav Duun som Noregs beste landskapsmÄlar, sÄ viser desse historiene kor stor ein diktar Olav Duun var.
FiskarbondesÞnnen frÄ JÞa hadde i Ära 1918-1923 skrive ferdig sitt storverk «Juvikfolket» i seks bÞker. Han satt pÄ sitt skrivarloft i Holmestrand, men var inspirert av natur og slekters gang pÄ Namdalskysten frÄ 1600-talet og fram til Duun si samtid. Olav Duun var midt i sin skrivekarriere og han hadde synt Noreg og verda at han var ein meister i Ä skildre utfordringane menneska sto overfor i det korte livet pÄ jorda.
«Ein mÄ vere menneske, det er det fÞrste og det stÞrste», er eit sitat fra Duun si bok «Carolus Magnus» (1928). Korleis vere menneske og medmenneske, meiner eg er kjerna i Olav Duun si dikting. Og det spÞrsmÄlet hÞyrer ikkje berre til i historia bakom oss, men og i vÄr samtid. Derfor er Olav Duun aktuell i dag og.
«Juvikfolket» kan lesast berre som eit godt skrive innblikk i det norske kystfolket si historie, men mellom linene tek det tak i mange dagsaktuelle spÞrsmÄl. Odin pÄ sju Är blir sett bort til fjerne slektningar. Korleis er det for eit barn og vekse opp pÄ ein barneverninstitusjon eller i ein fosterheim? Nokon kan, som Odin, finne sitt «landet i eventyret», mens andre kan, og som Odin, «bli jaga bort pÄ julekvelden».
Eller korleis erdet Ä flykte fra sult, nÞd og krig og endeleg komme til «landet i eventyret», men fÄ avslag pÄ julekvelden fordi det ikkje var rom for deg i «herberget»? I siste boka om Odin havner Odin og Lauris pÄ bÄtkvelvet i stormen, men kvelvet bÚr berre ein. Odin veit at han er sterkast. Er det den sterkaste sin rett som gjeld her, og i samfunnet ellers?
Og kvifor kallar Olav Duun boka om Ragnhild, som gifter seg med HĂ„kon pĂ„ Stavsund, for «Medmenneske»? Rett nok blir vi lesarar svĂŠrt glade i gode Ragnhild utover i boka, og vi forstĂ„r at sinnet bygger seg opp mot svigerfaren Didrik. Han er grĂ„dig og tyranniserer sonen sin, og i tillegg tafsar han etter Ragnhild â han griskallen. Men nĂ„r Ragnhild smeller Ăžksehammaren i skallen pĂ„ Didrik Devel, sĂ„ er det ei stemme som seier: «Det vonde drep du ikkje med Ăžks!» Og i vĂ„r urolege verden kan vi stille samme spĂžrsmĂ„l.
Det Norske Teatret Äpner Duun-Äret med «Medmenneske»
I Olav Duun si siste bok «Menneske og maktene» ser det ut som stormfloa ikkje har tenkt Ă„ stoppe ute pĂ„ ĂyvĂŠret; havet berre stig og stig. Korleis skal vi reagere nĂ„r naturkreftene truer liva vĂ„re? Korleis reagerer vi menneske i dag nĂ„r vi veit at klimaendringane vil fĂžre til kraftig heving av havnivĂ„et i heile verda? Fortsett vi Ă„ gĂ„ inn og ut av husa vĂ„re som om ingen ting hender, eller gjer vi som Helmer i boka til Olav Duun, tek med seg flokken sin pĂ„ toppen av Nakken? Kanskje er det klimaavtalen i Paris i 2015 som er vĂ„r «Nakken».
Det er pÄ tide Ä bÞrste stÞvet av Duun-bÞkene i bokhylla, som kanskje igjen kan fÄ oss til Ä tenke igjennom uttrykket «Ein mÄ vere menneske, det er det fÞrste og det stÞrste», og korleis kvar og ein av oss kan ta eit stÞrre ansvar for smÄ og store fellesskap. Mi anbefaling til bok, visst ein ikkje har lest Duun fÞr, er «I eventyret», fjerde boka i «Juvikfolket», om den bortsette 7-Äringen Odin.
Diktaren Olav Duun, 150 Är, er verd Ä feire bÄde pÄ stemnet pÄ JÞa 19.-21. juni, i Holmestrand, Oslo, Bergen, Trondheim, Levanger, Lillehammer, Volda, OsterÞy, Knarvik og pÄ skoler og bibliotek i heile landet. SjÄ: olavduun.no.
Ă ge blir med pĂ„ 150-Ă„rsfeiringa av Olav Duun neste Ă„r: â Han var ikke vanskelig Ă„ be