Herold

Norsk landbruk blir ofte prata om med store ord: beredskap, sjølvforsyning og levande distrikts-Noreg. Likevel er det sjeldan vi snakkar høgt om kva som skjer når ulykka fyrst råker gardbrukaren – når sjukdom, skade eller livskriser gjer det umogleg å gå i fjøset, køyre traktoren eller arbeide på jordet.

For ein gardbrukar er arbeidet ikkje berre ein jobb ein kan sjukmelde seg frå. Dyra må stellast kvar dag. Avlingar ventar ikkje. Maskiner må haldast ved like uansett korleis kroppen eller hovudet har det. Når bonden fell ut, står heile drifta i fare for å stoppe opp – med konsekvensar langt utover den einskilde familie.

I teorien finst det ordningar som skal fange opp desse situasjonane: avløysartenester, sjukepengar, NAV-ordningar og kommunal hjelp. I praksis opplever mange gardbrukarar at systema er vanskelege å forstå, tidkrevjande å navigere i og dårleg tilpassa kvardagen på ein gard. Når ein står midt i ei krise, er det ikkje overskot til å vere sin eigen saksbehandlar.

Mange fortel om lang ventetid før hjelp kjem på plass. Andre opplever at dei ikkje fell inn under vilkåra, eller at ansvaret blir skyvd mellom etatar. Kven har ansvaret når garden treng arbeidskraft no, ikkje om fire veker?

Kven tek totaloversikta når fleire ordningar må koordinerast samtidig?

Det er òg eit spørsmål om likskap. Store bruk, eller gardar med fleire hender i arbeid, har ofte større sjanse til å omstille seg i ein krisesituasjon. Mindre familiebruk er langt meir sårbare. Resultatet kan bli at dei som allereie står svakast, er dei som får minst hjelp.

Og dette handlar ikkje berre om økonomi, men om helse og verdigheit. Forventninga om å «bite tennene saman» sit djupt i landbruket. Mange ventar difor altfor lenge med å be om hjelp, nettopp fordi systemet opplevast som tungt og lite tilgjengeleg. Konsekvensen kan bli langvarig sjukdom, psykiske plager – eller at garden til slutt blir lagt ned.

Skal vi meine alvor med at vi vil ta vare på norsk matproduksjon, må vi òg ta vare på menneska bak maten. Då treng vi meir enn velmeinande ord. Vi treng lågterskelordningar, raskare respons og betra samordning mellom NAV, kommunar og landbruksforvaltning. Gardbrukaren må ha éin stad å vende seg – ikkje eit puslespel av skjema og telefonnummer.

Når ulykka rammer, bør ikkje fyrste bekymring vere om systemet vil fungere. Det bør vere ei sjølvfølge at hjelpa kjem – raskt, føreseieleg og tilpassa dei reelle behova på det einskilde bruket.

For spørsmålet står att: Når garden treng det som mest, er vi sikre på at gardbrukaren får den hjelpa hen faktisk treng?