Herold

Det er mørkt ute, og det har vore det ei stund.

Vi syng songar om lys i stille grender og mørketid, men det er mørkt når vi gå på jobb og mørkt når vi kjem heim. Den svarte himmelen pressar seg ned over oss før vi rekk å myse mot lyset og gjer det uråd å orientere seg og skjøne kva som skjer rundt oss. Månen trenger berre ein sjeldan gong gjennom skylaget. Stjernene gjer ikkje nytte for seg som anna enn små påminningar om lys som ein gong var ein annan stad enn der vi er.

Nyktofobi er det vitskaplege namnet på mørkeredsle av den sterke sorten. Den mørkeredsla som får hjartet til å slå og pusten til å gå raskt frå øvst i brystet. Ein blir uroleg i det som eigentleg er roleg. Klarer ikkje å ta imot stila og oppmodinga om å roe ned, men ligg heller og lyttar inn i natta etter mordarar, monster og eigne og andre sine gjenferd.

Eg har vore mykje på reise i haust, også til stader som kan vekke mørkeredsla.

Hytta på Jæren ligg i eit område med mange andre hytter, men i regnfylte veker i oktober er det ikkje mange andre enn meg der. Kvar ettermiddag var det uråd å sjå vegen opp frå bilen, kvar kveld var det heilt svart ute mens eg var inne. Eg nytta hovudlykt og hadde utelampa på heile natta. Likevel sjekka eg døra tre gongar før eg la meg. Likevel låg eg og lytta etter teikn på fare gjennom bruset frå sjøen og det jamne suset frå vinden.

I Tolfa, Italia hadde folk medynk med meg fordi eg var heime åleine i eit stort hus. For å kome til rommet mitt i det store, tidlegare klosteret, måtte eg gjennom ei avvigsla kyrkje og opp i tårnet. Det var mange lys å sjå derifrå og i ein liten by i Italia er det aldri stilt utanfor. Men inne var det mørkt, og steinveggane ga gjenklang til alle lydar.

Eg klarte likevel å halde meg frå å vere mørkeredd der. For på ein stad mellom hytta og Italia slo det meg: Eg har ikkje rett til å vere mørkeredd no. Ikkje i mine trygge hus. Ikkje omgjeve av folk som vil meg godt. Det er andre som har betre grunnar, i verda slik den no ser ut.

Løftar eg blikket frå mi eiga, mørke stove, ser eg kjende og ukjende medmenneske som går til sengs i ein liten by i Ukraina utan å vite kva natta vil bringe. Dei har klede på, i fall flyalarmen går i natt igjen. Dei veit kor næraste tilfluktsrom er. Dei søv på madrassen i rommet utan vindauge, dit dronane kanskje ikkje når.

Spissar eg øyra gjennom eiga stille, høyrer eg kvinner som syng andre sine ungar i søvn i ein teltleir på Vestbredden. Dei har ikkje eigne born å synge for lenger, men dei legg armane om dei som er igjen. Dei veit at det kan vere deira tur neste gong. Så dei syng. Men vi må lytte godt for å høyre dei gjennom drønnet frå dei sjølvgode stemmane som fortel at angrepa er over og at vi må stenge dørene til alle herberge.

Zoomar eg inn på Noregs mange matskap, er dei fulle av hermetikk. Også her er vi i ein beredskapsmodus kor vi snakkar om kapasiteten på bomberom og radioar som fungerer utan straum. Vi snakkar ikkje for mykje om det, men det er der likevel.

Det som kjenneteiknar nyktofobi aller mest, er angsten for det ukjende. Vi fryktar mørket fordi vi ikkje kan sjå kva som er der inne. Vi er redde for kva som ligg framfor oss, kva vi skal igjennom før det blir lyst igjen. Så vi held oss vakne og på vakt, for vi kan ikkje anna.

Kanskje er det her eg finn tilbake til mi eiga mørkeredsle. Langt inne i mørkets hjarte finst nemleg ei endå mørkare sanning: Det er ei stund til det blir lyst. Det er ingen tydeleg frelsar blant oss. Og eg veit ikkje kva som kjem før sola snur.

I radio- og fjernsynsprogramma sine på 40- og 50-tallet, adresserte ofte den amerikanske journalisten Edward B. Murrow alvorlege tema som prega tida. Det er dei same tema som også pregar vår tid no –krig, sensur og undertrykking. Murrow avslutta alltid sendingane sine med å ønske folk «Good night, and good luck» - god natt, og lukke til. Historier vil ha det til at folk i London sa det same til kvarandre under blitzen.

Eg har ofte grunna på den setninga. Kvar gong festar eg meg med kommaet. Denne vesle pausen mellom god natt og lukke til. Som om Murrow ikkje heilt klarte å roe folk, men heller måtte gi dei det beste han kunne. Ei von. Eit ønske som kunne, eller ikkje kunne, bli innfridd. Eit spedt håp om at det ville gå betre til neste gong, ikkje verre. Men også ei uvisse.

Samstundes lurer eg på om eg kan ha tolka det feil. Kanskje er ikkje setninga berre eit lite håp om å overleve mørket, men heller ei oppfordring til handling. Ikkje ein passiv kapitulasjon til ei verd i oppløysing, men ei aktiv oppfordring til å gjere noko. Ei innforstått overtyding frå Murrow om at alle gjorde så godt dei kunne når natta var omme, og at han ønska dei lukke til med det.

Når mørket senkar seg i kveld, må vi alle vere gode til å tenne lys. Lys for dei som ikkje veit om livet deira når fram juledagen. Lys for dei som ikkje har lys sjølv. Men også lys for oss sjølve og vår eigen evne til å jage mørket bort.

Nok ei natt må vi overvinne vår eigen mørkeredsle i vissheita om at alle netter tar slutt og verne om det som er godt. Når orgelet trekker pusten i kyrkja i dag, må vi nok ein gong synge ut om jula som er glad og born som gleder seg og jorda som er deilig. Og vi må tru på det. Vi kan tru på det.

Og så får vi ønske kvarandre god jul. Og lukke til.