Herold

Makt endrar hjernen

Bibelen er nådelaus mot maktmisbruk

Og så kjem det ubehagelege spørsmålet til Noreg

Venezuela

Ei siste åtvaring

Det finst ei farleg livsløgn i moderne politikk: at makta er ufarlig så lenge ho kjem gjennom demokratiske val. Historia viser òg det motsette. Makt verkar på mennesket – alltid. Ho formar tankane, svekkjer empatien, skaper distanse til folket og byggjer ei stille kjensle av uunnverlegheit. Over tid skiftar spørsmålet frå kva er rett? til kva tenar meg?

Slik byrjar alle diktatur. Ikkje med tanks. Men med vane.

Venezuela er eit av vår tids klaraste døme. Hugo Chávez blei vald demokratisk. Nicolás Maduro òg. Begge brukte val til å gripe makta – og makta til å knuse vala. I dag lir folket under eit rått maktdiktatur, med knebla presse, fengsla opposisjon, svolt, flukt og frykt. Dette er ikkje eit uhell i historia. Det er resultatet av makt utan grense.

Ein av dei som har reist seg mot dette mørkret er opposisjonsleiaren María Corina Machado, som nyleg blei tildelt Nobels fredspris for kampen mot diktaturet i Venezuela. Ho er forboden å stille til val. Ho lever under truslar. Likevel nektar ho å bøye nakken. Fredsprisen hennar er ikkje berre ei støtte til Venezuela – han er eit varsko til oss alle.

For Mandela sa det klårare enn dei fleste:

«Den sanne prøva på vår lojalitet mot folket kjem når vi forlèt makta.»

Han sat berre éi presidentperiode. Frivillig. Medvite. For han visste det Bibelen og psykologien seier det same om:

Makt må lånast – aldri eigast.

GEIR JON AARSKOG, bio

Moderne psykologi er entydig: Langvarig makt svekkjer evna til innleving. Ein ser menneske meir som middel enn mål. Belønningssystemet i hjernen blir overstimulert. Ein blir avhengig av kontroll, applaus, privilegium. Over tid blir makta ikkje lenger eit ansvar – men ein identitet.

Difor er diktatorar ikkje først og fremst sterke. Dei er livredde.

Redde for å miste alt.

Redde for rekneskapen.

Redde for sanninga.

Dalai Lama sa det slik:

«Den einaste verkelege fengselscella er frykta.»

Og det er i denne frykta makta stivnar og blir brutal.

Bibelen pakker ikkje inn maktas farar. Då Israelsfolket bad om konge, svara Gud ikkje med jubel, men åtvaring:

«Han skal ta sønene dykkar og døtrene dykkar, åkrane dykkar og det beste de eig.» (1 Sam 8)

Ikkje kan.

Skal.

Jesus snudde maktforståinga heilt:

«De veit at dei som blir rekna som fyrstar i folka, undertrykkjer dei. Men slik skal det ikkje vere blant dykk.» (Mark 10)

Og han sa det mest brutale av alt:

«Kva hjelp det eit menneske å vinne heile verda, men tape si sjel?» (Mark 8)

Det er dette vi ser både i diktatorens blikk – og i system som varer for lenge på toppen.

Vi liker å tru at dette berre gjeld “dei andre”. Russland. Kina. Venezuela, etc. Men menneskenaturen er den same i Oslo som i Caracas. Det er berre kontrollsystema som skil oss.

I USA sa dei det rett ut: Ingen president skal sitte meir enn åtte år. Ikkje fordi dei mistrudde

enkeltmenneske – men fordi dei kjende mennesket.

I Noreg kan ein statsminister i praksis sitte i 12–16 år. Vi kallar det stabilitet. Men psykologisk heiter det maktvane. Politisk heiter det maktkonsentrasjon. Og historisk heiter det risikosone.

Burde vi også ha ei åtteårsgrense for statsministeren?

Dette er ikkje eit angrep på personar. Det er eit systemspørsmål. For i eit lite land med tette elitar, sterke partiapparat, roterande dører mellom politikk og næringsliv – og stadig meir makt samla i sentrum – er langvarig toppmakt ikkje tryggleik. Det er stille forskyving av makt frå folk til struktur.

Martin Luther King sa det utan filter:

«Makt utan kjærleik er tyranni.»

Men vår tids største fare er kanskje denne:

Makt utan grenser blir vane.

Og vane blir struktur.

Og struktur blir urørleg.

Venezuela byrja ikkje med diktatur. Det byrja med karisma, folketillit, kriser og lovnader om tryggleik. Akkurat slik alle maktregime byrjar. Forskjellen på dei som fell – og dei som reddar seg – er om systemet har sterke nok grenser før det er for seint.

Derfor angår Venezuela oss.

Derfor angår fredsprisen oss.

Derfor angår maktgrenser oss.

Diktatur byrjar sjeldan med vald.

Det byrjar med ei setning vi har høyrt før – også i demokratiske land:

«Eg må berre sitte litt til. For landet sitt beste.»

Og det er nett då demokratiet burde svare:

Nei. For folket sitt beste.