Herold

– Eldreomsorg handlar ikkje berre om budsjett og rekneskap. Det handlar om verdigheit, tryggleik og respekt for menneske som har levd eit langt liv og vore med på å byggje samfunnet vårt.

Vi har snakka om eldrebølgja i mange år. Alle veit at talet på eldre vil auke kraftig i åra som kjem. Likevel blir eldreomsorga i mange kommunar – også i Sunnfjord – møtt med stramme budsjett og nye kutt. Det er vanskeleg å forstå.

Anita Eide Kvamme har fått tilbod om å svare på kritikken som kjem fram i dette lesarinnlegget. Ho viser til teieplikta. Sjå meir i redaksjonell sak:

Mora låg med broten fot i 20 timar før nokon oppdaga det

Som pårørande har vi fått eit innblikk i ein kvardag mange utanfor ikkje ser. Når økonomien er pressa, blir konsekvensane tydelege: sparing på bleier og stell, sjeldnare dusjing, og lite eller ingen aktivitetstilbod. For mange eldre blir det lange og einsame dagar. I livets siste fase burde alle få kjenne seg trygge og ivaretatt – ikkje berre dei som er så heldige å ha pårørande i nærleiken som kan kome på besøk og hjelpe når det trengs.

Det er ofte lite folk på jobb, og lite tid til kvar enkelt bebuar. Vi har fleire gonger opplevd å ikkje finne personale når vi har trengt hjelp. Vi leiter over alt, og til slutt så hender det vi finn nokre som er til pause(samtidig) på ei anna avdeling. Det kan og vere at dei er opptekne med å hjelpe til på andre rom, men bør det ikkje vere fleire der? Slik at det finns personell på avdelinga sjølv om nokre er til pause? Når vi går forbi opne dører høyrer vi stadig eldre som ropar på hjelp....

Vår mor sa til oss at ho hadde falle på rommet, og det tok over ein time før nokon kom for å hjelpe henne opp. Ho hadde alltid klokka si på armen, saman med armbandet med alarmknappen på. Vi spurte ho om ho hadde trykt på alarmen, og ho sa ho gjorde det "men det var ikkje hjelp i". Vi har og sjølv opplevd å vente lenge etter å ha løyst ut alarmen når vi har vore der.

Familie og venner har vore på besøk der tilnærma dagleg i nesten to år, og vi har alle observert mange avvik. Ved eitt tilfelle då ein av oss kom på besøk kl 16.30 ein lørdag ettermiddag, så var mora vår lagt i seng for kvelden med sengehesten oppslått. Vi fekk då beskjed om at det er på grunn av sjukefråvær og mangel på personell. Er det god eldreomsorg å la dei eldre ligge til sengs i 16-17 timar i døgnet uten mat og stell?

Mamma har fleire gonger ringt oss (når ho enno var i stand til å nytte mobilen sin), og har vore redd og forvirra av tilsette som i all hast skal ha av ho kleda og få ho i seng. Ho forstår ikkje kva dei seier, har gjerne ikkje høyreapparat eller briller på, og seier dei er sinte på ho.

Omsorg krev tid og ro. Tid til å vente på svar. Tid til å forklare ein gong til. Tid til å vente til skjorta er knappa ferdig. Tid til å vente medan den sjuke sjølv klarer å gå dei skritta. Tid til å sjå personen, ikkje berre oppgåva.For mennesker med demens kan god omsorg dempe symptomar og uro. Dei tilsette må kunne ha tid til god omsorg; til gode samtalar, latter, sang og mimring. Dei må kunne evne å sjå personen bak symptomane. Omsorg er meir enn mat, medisinar og stell! Det er og viktig med eit godt samarbeid mellom dei tilsette og pårørande, at ein møter forståing og respekt i ei vanskeleg tid. Det er dei pårørande som kjenner den eldre best, og då må ein kunne lytte til, og ha tid til samtalar.

Ettersom omsorgsplassane er få, med ventelister, så er det dei mest pleietrengande som får plass. Det vil seie dei som treng hjelp til alt, dei fleste demente. Arbeidet er såleis krevande for dei tilsette. Samtidig aukar krava til dokumentasjon og rapportering. For mange opplevast det som ei nær umogleg oppgåve å både vere til stades for pasientane og rekke alt som skal dokumenterast. Det er vel naturleg å tenke at det trengs fleire arbeidshender enn før. Men, nei leiinga får beskjed om å kutte kostnader, og det vil gå ut over det meste. Korleis skal ein bli betre når ressursane stadig blir mindre?

Når bemanninga er låg, dagane hektiske og tida til kvar pasient for knapp, går det ikkje berre utover dei eldre – det går også utover arbeidsmiljøet. Vi kjenner til at det har vore sjukemeldingar som følge av dette. Når fleire er sjukemelde, og det ikkje finns tilgjengeleg personell å kalle inn, då vert det meir jobb på dei som er der samt dårlegare tilbod til bebuarane. Overarbeidde tilsette resulterer i meir sjukefråvær. Dette blir ein «vond sirkel».

Vi har alle sett fleire alvorlege signal frå eldreomsorga i Sunnfjord den seinare tid; rystande mediesaker etter varsling frå tilsette, og om tilsyn frå Statsforvaltaren der alvorlege avvik er avdekka. Dette burde vere eit kraftig varsko til politikarane våre! Trass i dette opplever vi, som observerande pårørande, at avvikshandteringa framleis ikkje fungerer godt nok. Manglande eller for dårleg avviksføring gjer at alvorlege hendingar ikkje alltid blir dokumenterte slik dei burde. Ein må kunne spørje seg; kvar er rotårsaksanalysene – og kvar er tiltaka som skal hindre at det same skjer igjen? Når avvik ikkje blir skrivne eller følgde opp, blir heller ikkje problema synlege. Då blir det vanskeleg å lære av dei, og å betre tenestene.

Ved våre mange besøk har vi dessverre observert ulovleg tvangsbruk; fastspenning med sele, bruk av sengehest, og låsing av bein oppunder bordplate. Dette er alvorlege avvik, og av det vi ser blir det ikkje avvikshandtert. Tvangsbruk er regulert i lovverket: Bruk av sele uten vedtak er ulovlig, og det er forbudt å bruke sele kun av praktiske hensyn, som for eksempel mangel på personell eller for at det skal være enklere for de ansatte.Vi har og sett at språkproblem fører til mange misforståingar; særleg når dei eldre er demente og har redusert evne til å uttrykke sine behov, gjerne i tillegg til dårleg hørsel.

Vi har opplevd å ikkje få svar på enkle spørsmål etter ei alvorleg hending: tidspunkt, hendingsforløp og kva som faktisk skjedde. Om det er fordi ingen ansvarlege var på avdelinga på tidspunktet uhellet skjedde, om det berre var unge, ufaglærte til stades; ja det har vi ikkje fått svar på. Hendinga vart ikkje avviksført den kvelden og viktig informasjon vart ikkje kommunisert vidare til sjukepleiar som vart tilkalla frå ei anna avdeling. Følgene av dette vart ei smertefull natt for vår mor, før eit brot i foten til slutt vart oppdaga påfølgande dag. Vi vart heller ikkje varsla same kveld det hende, noko vi gang på gang har sagt at vi ønsker. Dette er berre ei av fleire hendingar vi har opplevd – men for oss vart det den siste. Dette vart starten på slutten for vår mor!

Vi lever ikkje lenger i den situasjonen der vi søv dårleg av uro for om ho får den pleia og omsorga ho treng, når vi ikkje er der. For oss er det over, for denne gong. Vi syns uansett det er særs viktig å sette lys på dette. Kven ønskjer å hamne i ein slik situasjon sjølv eller for sine næraste? Det er på høg tid at noko skjer.

Eldreomsorg handlar ikkje berre om budsjett og rekneskap. Det handlar om verdigheit, tryggleik og respekt for menneske som har levd eit langt liv og vore med på å byggje samfunnet vårt.

Vi ser mange flinke, omsorgsfulle og dedikerte menneske som arbeider på Førde Omsorgssenter. Dei gjer ein stor innsats kvar dag for at dei eldre skal ha det best mogleg. Men korleis har arbeidskvardagen deira blitt? I ein kvardag der tilsette spring mellom mange oppgåver, seier det seg sjølv at dette er krevjande. Dersom dette held fram, må vi stille eit ubehageleg spørsmål: Vil dei flinke fagfolka vi har i dag velje å bli verande i yrket – eller vil fleire søkje seg bort fordi arbeidspresset blir for stort?

Å møte eldrebølgja handlar ikkje berre om å rekruttere fleire – det handlar og om å ta vare på dei vi allereie har. Korleis skal dette arbeidet prioriterast med mindre kroner i kassen? Vi er vel alle einige i at vi vil trenge fleire arbeidshender i møte med eldrebølga. Korleis skal vi få det til? Kva skal vi gjere for å fleire til å ta utdanning, gjere yrka meir attraktive? Det er vel og bra at det blir vedteke ny sjukeheim og fleire rom, men har vi nok fagfolk til å fylle arbeidsplassane?

Omsorg krev kompetanse; kunnskap om demens, gode haldningar og evne til å omsette kunnskapen i praksis. Ein må kunne forstå dei eldre(og pårørande), ha empati, omsorgsevne og eit godt hjarte. Yrket passar ikkje for alle, vi må ta vare på dei som har dei rette eigenskapane...

Ansvaret ligg ikkje berre hos lokalpolitikarar og kommuneadministrasjon. Regjeringa og stortingspolitikarane legg rammene for kommuneøkonomien og prioriteringane i helse- og omsorgspolitikken. Skal kommunane klare å møte eldrebølgja, må dei også få rammer som gjer det mogleg. Om det er slik at vi i rike Noreg ikkje har råd til god eldreomsorg, så er det vel ingen som har det. Det handlar om prioriteringar!

Politikarar blir, som oss andre, og gamle ein dag. Kanskje vil dei sjølve, eller nokon dei er glade i, ein gong hamne på omsorgsheim. Ønskjer dei då å møte ei eldreomsorg prega av kutt, for få tilsette og system som ikkje fangar opp manglar – eller ei omsorgsteneste der verdigheit og kvalitet faktisk er prioritert?

Eldrebølgja kjem uansett. Spørsmålet er berre om Sunnfjord kommune vel å ta utfordringane på alvor no – eller først når konsekvensane blir umoglege å ignorere