NĂ„r kulturminna set grensa
Plus
Fortidsminneforeininga har med stor interesse lese rapporten «Moglegheitsstudie og tolegrenseanalyse for Sognefjorden», utarbeidd av Vestlandsforsking og nyleg presentert for kommunane i Sogn.
For oss er dette ikkje teori. Som forvaltarar av unike, verneverdige kulturminne â mellom anna Urnes, Borgund og Hopperstad stavkyrkjer â kjenner me presset heilt tett pĂ„, kvar einaste dag.
Desse kulturminna er ikkje «attraksjonar» som kan skalerast opp. Dei er uerstattelege kulturverdiar. I 2025 tok me imot om lag 120 000 besÞkande berre i Sogn. Det er ei glede at sÄ mange vil oppleva kulturarven vÄr, men det forpliktar. BesÞka mÄ skje pÄ ein mÄte som tek vare pÄ kulturminna, dei tilsette og menneska som bur i nÊrleiken.
Rapporten set ord pÄ noko me alt har erfart: NÄr veksten blir ukontrollert, blir det kaos. Difor tek me aktive grep for Ä styra trafikken til kyrkjene vÄre. Me set avgrensingar pÄ kor mange som kan koma inn per time. Me reduserer fordelane ved gruppebooking. Me seier nei til «ekspressguidingar» slik cruiseselskapa Þnskjer. Og me legg til rette for digitale guidar, fleire folk pÄ jobb og betre skilting. Dette er nÞdvendig for Ä sikra ei god oppleving, og for at kulturminna skal tola belastninga.
Det same viser tolegrenseanalysen. Lokalbefolkninga i Sogn, og sĂŠrleg i cruisekommunane Luster, Vik og Aurland, har no vist oss kvar grensa gĂ„r. Dei lever liva sine, med ein kvardag som skal fungera og ungar som skal hentast pĂ„ skulen. NĂ„r masseturismen kjem i vegen for kvardagen deira, mĂ„ me lytta. PĂ„ same mĂ„te som kulturminna vĂ„re har ei grense, har ĂČg lokalsamfunna ei grense som ikkje kan brytast utan at det som finst blir Ăžydelagt.
Smale vegar, villcamping og store cruisegrupper i smÄ bygder skapar frustrasjon og slitasje. LÞysinga er ikkje Ä stengja dÞrene. LÞysinga er Ä ta kontroll.
NÄr me regulerer, legg til rette og spreier trafikken utover i tid og rom, kan fleire fÄ oppleva Sogn utan at bygdene, naturen og kulturminna blir utarma. Me stÞttar difor rapporten si tilrÄding om meir aktiv besÞksforvaltning, og om tettare dialog mellom kommunar, innbyggjarar og reiseliv.
Fortidsminneforeininga sitt fÞremÄl er todelt: Me skal bÄde ta vare pÄ kulturminne og kulturmiljÞ, og me skal skapa allmenn forstÄing for desse gjennom aktiv bruk og formidling.
PĂ„ Ornes byggjer me no eit nytt verdsarvsenter for Urnes for Ă„ avlasta stavkyrkja og lokalbefolkninga. Men vegane inn til Ornes og omrĂ„det rundt har ikkje kapasitet til uavgrensa trafikk. Difor vil me halda fram med besĂžksavgrensingar â bĂ„de til verdsarvsenteret og til sjĂžlve Urnes stavkyrkje. Heilt konkret betyr det at berre ein liten del av dei over 100 000 cruisegjestene som kjem til Skjolden, kan rekna med Ă„ ta turen ut til Ornes.
Ved Hopperstad stavkyrkje i Vik er det ikkje tronge vegar frÄ cruisekaia og opp til kyrkja som er hovudutfordringa. Vik kommune har lagt godt til rette for at cruisegjestene kan gÄ til kyrkja langs rundturen Sylvringen. PÄ dagar med cruiseskip og fleire tusen gjester om bord kjem difor dei aller fleste gÄande opp mot Hopperstad. Men skal me sikra at Hopperstad som kulturminne ikkje blir forringa, kan me ikkje ta imot meir enn 600 til 700 per dag. Alt i dag kan det vera opp til 1500 menneske utanfor kyrkjeporten. StÞrre skip og fleire skip per dag er derfor ikkje vegen Ä gÄ. Kyrkja toler ikkje meir enn ho gjer.
Difor jobbar me i Vik, pĂ„ same mĂ„te som pĂ„ Ornes, for Ă„ byggja eit besĂžkssenter ved Hopperstad stavkyrkje slik at me kan mĂžta presset med betre mottak, styrt flyt og alternativ formidling â utan at sjĂžlve kyrkja mĂ„ ta imot fleire enn ho har kapasitet til.
For Ă„ ta kontroll mĂ„ me ĂČg leggja til rette for at fleire kan spreia besĂžket over fleire dagar. DĂ„ fĂ„r kulturminnet pusterom. Lokalsamfunnet fĂ„r pusterom. Og dei besĂžkande fĂ„r ei betre oppleving.
Me oppmodar kommunane i Sogn til Ä gÄ saman om Ä regulera cruisetrafikken, mellom anna ved Ä:
- setja ei maksgrense pÄ storleiken pÄ skip som kan koma inn
- regulera kor mange skip som kan koma til kvar bygd per dag
- innfÞra eit besÞksbidrag per cruisepassasjer (slik regjeringa har sendt ut pÄ hÞyring), Þyremerkt tiltak som infrastruktur og besÞksforvaltning
MĂ„let mĂ„ ikkje vera fleire gjester per dag, men ei betre fordeling over tid. Det er avgjerande for den totale berekrafta â Ăžkonomisk, miljĂžmessig, sosialt og kulturelt. NĂ„r me unngĂ„r kaos, kĂžar og overbelastning, tek me vare pĂ„ det som gjer Sogn unikt.
Fortidsminneforeininga vil halda fram med Ä forvalta kulturarven vÄr ansvarleg. Me hÄpar kommunane i Sogn gjer det same med den felles arven me har: bygdene, naturen og lokalsamfunna.