Herold

Den eldste villhestrasen i verda lever no i området som for 40 år sidan vart ubueleg for menneske som følgje av atomkatastrofen i Tsjernobyl.

Søndag er det nøyaktig 40 år sidan ein eksplosjon ved det ukrainske atomkraftverket spreidde radioaktivitet over Europa og tvinga folk til å reisa frå byar og landsbyar. Det var den verste atomulykka i verda så langt, og det er ho framleis.

Førti år seinare er Tsjernobyl – eller Tsjornobyl når namnet blir frå transkribert ukrainsk – framleis for farleg til at menneske kan bu der. Men naturen har flytta tilbake.

No streifar ulvar rundt i eit vidstrekt ingenmannsland som strekkjer seg frå Ukraina til Belarus. Bjørnar har vendt tilbake etter å ha vore borte i over hundre år. Og det finst bestandar av både gaupe, elg, hjort og til og med flokkar med ville hundar.

Sidan 1998 har også mongolske villhestar – eller przewalskihestar – funne seg til rette i området. Det heile starta som eit eksperiment, der ein ville testa om det var mogleg å få hesterasen til å formeira seg i det avsperra området.

– Eit lite mirakel

– Det at Ukraina no har ein frittlevande bestand, er eit slags lite mirakel, seier Denys Vysjnevskyj, som forskar på korleis naturen utviklar seg i den avstengde sona.

Ettersom mennesket ikkje lenger er med på å prega området, byrjar det å likna Europa for fleire hundre år sidan, ifølgje Vysjnevskyj, som slår fast at naturen gjenetablerer seg relativt raskt og effektivt.

Forvandlinga er synleg overalt. Trea har byrja å veksa tvers igjennom forlatne hus, vegar løyser seg opp i skog, og vêrbitne skilt frå sovjettida står side om side med skeive trekors på overgrodde kyrkjegardar.

Skjulte kamera viser også at dei ville hestane tilpassar seg på uventa måtar. Dei søkjer ly i forfalne låvar og forlatne heimar for å komma seg unna uvêr og insekt.

Hestane lever i små sosiale grupper – vanlegvis éin hingst med fleire hopper og avkomma deira – saman med separate flokkar av yngre hannar. Mange døydde etter at dei vart introduserte, men andre tilpassa seg.

– Oppsiktsvekkjande

Przewalski-hestane vart erklærte utdøydde i det fri i 1969 og overlevde berre gjennom avl i fangenskap. Men så starta arbeidet med å reintrodusera han i naturen, og det vart bygd opp ein bestand på totalt 3000 på verdsbasis, ifølgje Florian Drouard, som leiar eit hesteprosjekt i Cevennes nasjonalpark i Sør-Frankrike.

– Denne arten er eit oppsiktsvekkjande døme på ein vellykka reintroduksjon, seier han til nyheitsbyrået AP.

– Sjølv om det er lenge til han er heilt sikra, har det vist seg at med dei rette førebuingane så kan ein art som blir halden i fangenskap, vinna tilbake den sosiale og økologiske åtferda som trengst for å leva fritt, føyer han til.

Przewalski-hesten er kjend som «takhi» (ånd) på mongolsk. Han skil seg frå ein husdyrvariant av hesten ved at han har 33 par kromosom, ikkje 32.

Namnet przewalski har han etter den russiske oppdagaren som var først ute med å kategorisera hesten som ein eigen rase. Utsjånadsmessig kan han minna om fjording.

Fleire fuglar med grå star

Å spora dyra ved Tsjernobyl tek tid. Den lokale forskingsleiaren Vysjnevskyj køyrer ofte åleine i timevis og set opp rørslesensitive kamera i kamuflerte behaldarar festa til tre.

Trass i vedvarande stråling har forskarane ikkje registrert mange dødsfall. Men meir subtile effektar er tydelege. Nokre froskar har utvikla mørkare hud, og i område med høg stråling har fuglar større risiko for å utvikla grå star.

Samtidig har det dukka opp nye truslar. Den russiske invasjonen i 2022 førte til kampar i den avstengde sona då russiske soldatar rykte fram mot Kyiv. Dei grov skyttargraver i forureina jord, og det braut ut fleire skogbrannar i samband med den militære aktiviteten.

Dei barske krigsvintrane har også kravd sitt. Skadar på kraftnettet har ført til ressursmangel i nærliggjande område, og forskarar har observert ein auke i falne tre og døde dyr – noko som kom av både dei ekstreme forholda og hastverksarbeid med å byggja forsvarsverk.

Nedskotne dronar

– Dei fleste skogbrannane kjem av nedskotne dronar, seier Oleksandr Polistsjuk, som leiar eit brannkorps i sona. – Av og til må vi reisa fleire titals kilometer for å nå fram til dei.

Brannar kan føra til at radioaktive partiklar blir kvervla opp i lufta igjen.

I dag er ikkje sona berre ein tilfeldig fristad for ville dyr. Det har vorte ein tungt overvakt militær korridor, markert med betongsperringar, piggtråd og minefelt.

Militært personell blir sendt ut og inn av sona. Slik blir strålinga som kvar enkelt blir utsett for, avgrensa. Det er venta at Tsjernobyl-sona kjem til å vera avstengd i generasjonar framover – ho er for farleg for menneske, men likevel full av liv.

– For dei av oss som jobbar med naturvern og økologi, er det på ein måte eit under. Desse landområda vart ein gong kraftig utnytta – jordbruk, byar, infrastruktur. Men naturen har i praksis utført ei fullstendig nullstilling, seier Vysjnevskyj.

Fakta om Tsjernobyl-ulykka

(©NPK)