Herold

I år er det hundre år sidan Hans Skjervheim vart fødd. Truleg den mest kjende vossingen i andre halvdelen av forrige hundreåret.

Rett nok er han framleis kjent blant fagfolk og tekstane hans er å sjå på pensumlistene både på universitet og høgskular. Men trass i at lokale eldsjeler har halde liv i tankane hans gjennom eit årleg Skjervheim-seminar i meir enn tjuefem år, så er han i dag stort sett eit ukjent navn blant vanlege folk. Også her på Voss. Ein rask sjekk før eg begynte å skrive denne artikkelen, syner at knapt nokon unge i det heile hadde høyrt navnet.

Kven var så Hans Skjervheim?

Det korte svaret er: Han var ein tenkjar – ein filosof. Kjend ikkje berre her i landet, men langt utover Noregs grenser. No er ikkje eg den rette til å vurdere han som fagmann – det får andre ta seg av. Det eg kan gjere, er å prøve å formidle kvifor vi vanlege menneske – og ikkje minst vi som den gongen var unge – fann tankane hans så inspirerande.

For det må seiast om Skjervheim – han var slett ingen fjern og utilgjengeleg tenkjar. Det gjekk stort sett greitt å forstå det han skreiv. Dessutan likte han godt å snakke med folk. Og då han fekk jobb som professor i Bergen og bygde seg hus heime i Myrkdalen, vart han eit fast innslag i gatebiletet på Vangen. Ikkje minst på Ringheimskaféen, der han samla folk rundt bordet laurdag føremiddag til samtale og diskusjon.

I samtida var han nok best kjend for den langvarige kampen han førte mot den såkalla «positivistiske» vitskapsforståinga, som han hevda gjennomsyra det politiske livet i Noreg i etterkrigstida. Med positivisme meiner ein eit syn der sikker kunnskap berre kan erfarast gjennom ytre observasjonar og naturvitskapelege metodar. Kort sagt gjekk kampen hans ut på å identifisera og kritisera desse positivistiske og teknokratiske tendensane.

Premissa for denne kritikken hadde Skjervheim gjort greie for allereie i essayet «Deltakar og tilskodar» i 1957. Hovudpoenget hans var at det norske styringssystemet gjorde vanlege menneske til tilskodarar. Dette skjedde fordi dei styrande i så stor grad såg på seg sjølve som sosiale ingeniørar. Dei reduserte dei som skulle styrast til objekt som skulle observerast, målast og forklarast – i verste fall manipulerast. Dei vart kasus og målgrupper.

I røynda vart det altså slik at styringseliten saman med fagfolk og eit velfungerande byråkrati – godt væpna med argument frå samfunnsvitskapane, som vart sett på som «objektive» styringsreiskap – kunne leggja premissa for viktige vedtak som vedkom oss alle. Medan vanlege menneske – ikkje minst folkevalde – vart gjort til sandpåstrøarar.

Rett nok kan ein politikk som baserer seg utelukkande på positivistisk premiss, seia noko om kva som er mogeleg reint teknisk og også kva som er effektivt og billeg. Men aldri kva som er rett og godt for eit menneske, hevda filosofen. Det er noko vi må finne ut av i fellesskap – gjennom bruk av fornuft og dømmekraft.

Så det var ikkje berre eit godt fungerande demokrati som sto på spel, meinte Skjervheim. Til sjuande og sist handla det om kva eit menneske er – og bør vere: Ein ansvarleg aktør som saman med likemenn tar del i dei prosessane som er bestemmande for liva våre.

Ei stund såg det ut som Skjervheim skulle få gjennomslag for kritikken sin. Men så hardna det til igjen og dei siste åra han levde, argumenterte han sterkt imot innføringa av New Public Management, som han såg på som ei aggressiv og svært skadeleg vidareføring av den positivismen han hadde brukt så mange år på å kjempa imot.

Som vi veit, er dette eit system som m.a. gjer det mogeleg for folkevalde å «kjøpe» seg fri for ansvar ved å overlate til godt betalte byråkratar – eller «ekspertar» i private rådgjevingsselskap – å ta beslutningar som i høgste grad vedkjem oss alle. T.d. i helsevesenet og i skulen. Noko vi ser at også Voss herad nyttar seg av.

Sjølv opplever eg at det finst ein grunnleggjande humanisme i Skjervheim si tenking. Han trudde på mennesket som eit ansvarleg og fridomssøkjande vesen. At nettopp fridom var viktig for han, er ikkje så rart, oppvaksen som han var under den tyske okkupasjonen.

Eg vart for alvor kjend med han på åttitalet, i ei tid då fridomsomgrepet igjen kom under debatt og han åtvara sterkt oss som høyrde til på den politiske venstresida, om ikkje å havne i det totalitære uføret.

Men like mykje uroa han seg over eit anna tankesett som nett på denne tida var i ferd med å slå rot. At desse tankane dukka opp som ein slags frigjerings-ideologi i eit land som Frankrike, som historisk sett har vore svært klassedelt og autoritært, er kanskje ikkje så overraskande. Men i eit litt vidare perspektiv er det ganske opplagt at denne filosofien var ein reaksjon på heile den moderne vestlege kulturen slik han hadde utvikla seg. Derfor kallar ein gjerne dette tankesettet for postmodernisme.

Reaksjonen gav seg mange utslag – kanskje først og fremst gjennom at stadig fleire mista trua på «dei store forteljingane». Det vil seia dei heilheitlege forklaringsmodellane – og då spesielt sosialismen og kommunismen – tankesystem ein i meir enn eit århundre hadde brukt for å forstå verda og seg sjølv. No hevda stadig fleire – med rette – at nettopp desse idéane var blitt brukt til å føre millionar av menneske inn i ulukke og ufridom.

Denne skepsisen utvikla seg ganske fort til å omfatte mange andre hevdvunne oppfatningar – ikkje minst opplysningstida si tru på framsteget og at ein på grunnlag av fornuft og vitskap kunne nå fram til universelle sanningar. For så til sist å ende i relativisme og ein hyllest til dei små, fragmenterte «forteljingane» og ei «sanning» i stadig endring.

Skjervheim såg straks faren i dette. «Dette er like ille som det verste diktatur», hugsar eg han sa ein gong. Grunnen var at ein slik tenkjemåte rett og slett ikkje lar seg sameine med å føre ein fornuftig samtale. Igjen var demokratiet i fare.

Kjerna i argumentasjonen hans var at når alle «sanningar» er like mykje verd, så er dei eigentleg ingenting verd. I essayet «Invitasjon til kulturelt sjølvmord?» seier han det slik:

Når alle normalitetar er eliminerte, er det som vert ståande att berre den reine maktpolitikken. Anten vert ein utsett for maktbruk, eller så bruker ein sjølv makt. Ein har valet om å vere offer eller bøddel. (….). Grunnlaget for dømmekraft er eliminert.

Hans Skjervheim døydde i 1999. Men som vi ser, så lever tankane hans i høgste grad. Ser vi rundt oss i verda i dag, er det liten tvil om at Hans Skjervheim fekk rett. Sanninga er «privatisert». Makta rår – demokratia er på vikande front.

Det er altså mange gode grunnar til å nytte dette jubileet til igjen å setje navnet hans på dagsorden. Viktigast å hugse er kanskje det han sjølv aldri vart lei av å understreka: Kor viktig samtalen er. Å møtast ansikt til ansikt. Finna løysingar basert på felles fornuft og felles dømmekraft. Tvihalde på trua om at det er mogeleg å skilje mellom sant og usant – mellom rett og galt.

Ei viktig røyst altså. Og eit klokt menneske med tankar som på ingen måte har gått ut på dato.

Erfaringar frå ein god sjukeheim Snakka om hets mot lokalpolitikarar: – Vegrar seg mot upopulære avgjerder

Drøfta hard rapport: – Me har ikkje god nok kjennskap til butikken

Er vossingar lite imøtekomande?