Herold

*Har fattige *kommunar og ei kapitalsterk oppdrettsnæring noko anna til felles enn at vi ofte er på same stad geografisk, og dermed ynskjer kvarandre suksess? Krava til omstilling i kommune-Norge blir stadig meir tydelege. Kommunepolitikarar blir ope skulda for å ha venta for lenge med å ta dei naudtvungne grepa. På same tid er oppdrettsnæringa på Vestlandet underlagt krav om å endre betydeleg på produksjonsmetodar, eller vere underlagt ei systematisk nedbygging.

Begge forhold har sin tydelege relevans i at alle må utvikle seg for å halde på sin posisjon. Når både kommunar og private investorar tvilar litt i tilløpet til desse store spranga, er det truleg fordi resultata er mindre opplagte enn det ein tidvis kan få inntrykk av i ordskiftet. Begge står i fare for å jage fram mot ytterlegare nedbygging.

Kommunane er fattige i eit rikt land. Dei har ei bør av oppgåver som overgår den energien dei får tilført av staten, i form av kroner. Kan dei skaffe eigne inntekter? Ja, dei har nokre opplagte alternativ i skattesystemet. Men det som slår attende på kommunar som har hell med skatteinngangen, er at dei blir fråtekne sentrale overføringar. På same måten som at trygdemottakarar ender opp med å miste trygda dersom dei klarar å oppnå ei viss arbeidsinntekt, vert kommunane trekt for å skape eigne verdiar. Utjamninga mellom kommunar fører til at det ikkje løner seg å lukkast.

Dette er sjølvsagt ein dårleg motivasjon for å skape vekst sjølv. Ein skulle gjerne tru at det å skape vekst i innbyggartal i det minste var hard valuta, men også der kan ein krysse grenser som svekkjer kommunane sin posisjon som mottakarar av statlege midlar. Du kan bli akkurat for stor til å få stønad som for liten. Ein treng ikkje å vere veldig marknadsliberal for å tenkje at dette er veldig merkeleg, og lite produktivt.

Men oppdrettsnæringa då, kan ikkje dei berre satse på ny teknologi og sleppe ut av den negative spiralen?

Her finst det eksempel å lære av. På samferdslesida har det offentlege (deriblant Vestland fylkeskommune) teke føringa for omstilling, gjennom å stille krav til elektriske fartøy. Det har slege tungt tilbake på passasjerane og private verksemder. Rutefarten har gått i stå, den tradisjonsrike båtbyggjaren Brødrene Aa gjekk** **konkurs, og hurtigbåtoperatøren Norled får no millionbeløp i dagbøter. Det syner at satsinga har vore overmodig og utan forankring i realitetane. Aktørane i næringa var ikkje klar for eit så stort løft så raskt, løysingane har ikkje levert. Store ressursar som kunne finansiert velferd er forbrukte.

*Lat oss likevel *seie at den tekniske og biologiske risikoen med ny produksjonsteknologi ikkje er større enn att både fiskevelferd og økonomi er fullt ut handterbar. Så konkluderer vi med at det blir ei stor, samla satsing, avtalar med leverandørar blir gjort. Då må det vel vere lett å ta ustyret i bruk, viss dette er det staten vil få til?

Det er på ingen måte sjølvsagt. All omlegging av arealbruk for havbruk er i hovudsak låst i produksjonsområda 3 og 4 (Vestland fylke). Sjølv om ein ikkje får tilføre ny kapasitet i desse områda, og endringane tydeleg er motiverte av miljøomsyn (på den måten som Havforskingsinstituttet og Veterinærinstitutett er med og føreslår i prosjektet «Frå raudt til grønt»), møter aktørane lite forståing i forvaltinga for å gjennomføre dei naudsynte endringane. I tillegg er det vanskeleg å få tilgang til påkravd energiforsyning, eit behov som sjølvsagt aukar betydeleg når ein erstattar gjennomstrøyming med pumpekraft.

*Kommunane blir *bedne om å redusere talet på offentlege tilbod til unge og eldre i utdanning om omsorg. Utviklinga i talet på brukarar står ikkje i stil med kapasiteten. Gevinstane i dette er i mange tilfelle diskutable, i kroner og øre, men ikkje minst i effekten det vil ha på folketalsutviklinga. Spesielt når det kjem til barnehagar og skular, vil ei sentralisering av tilbod påføre større område eit utkant-stempel. Det har mykje å seie for ein familie i etableringsfasen om det er ti minutt eller førtifem minutt reiseveg til skulen. Enn seie om ein kan gå/sykle eller må ha busstransport. Ein større del av kommunen blir dermed mindre attraktiv for busetnad.

*Også for *oppdrettsnæringa går utviklinga stadig raskare i retning av ei strukturendring. Dei minste aktørane risikerer mykje ved å skulle henge med på eit teknologisk kappløp. I tillegg er det gjennom den siste Havbruksmeldinga reist tvil om konsesjonssystemet sin vidare eksistens. Og medan eit nytt forvaltingsregime ser ut til å vere årevis vekke, vil trafikklyssystemet gå sin gang, med potensial for fleire nedtrekk enn dei ein alt har fått (18% av produksjonsløyva i Sogn og Fjordane/Nordhordland er dregne inn). Samstundes veit ein altså at ei teknologisk omstilling umogleg kan gå raskt nok til å halde oppe produksjonen i takt med bandlegginga av kapasitet.

*På same måten *som skulenedlegging vil hemme moglegheitene for nyetablering, utvikling og busetnad i enkelte område, vil Vestlandet verte ein mindre attraktiv region for å satse på oppdrett. Først vil det merkast i landindustrien, der ein er mest følsame for produktiviteten. Lite fisk, lite arbeid. Og blir det ikkje drift heile året, ynskjer ikkje folk desse jobbane. Ein får ein negativ spiral. Både eigarane og dei tilsette vil sjølvsagt måtte områ seg, folk flyttar dit dei kan få enklare tilgang på tenester og moglegheiter. Det er lokalsamfunna det går hardast ut over. Det er ein aktiv og irreversibel sentraliseringspolitikk.

*Om vi vel *å tru på at det er ein tverrpolitisk vilje til at det skal bu folk over heile landet, vil det vere naudsynt at den sentrale makta delegerer meir handlingsrom for lokale avgjerder. Kommunane må få rammer som er eigna til å løyse dei oppgåvene dei er sette til, og til å byggje på sine lokale føresetnader. Struktur for oppvekst, utdanning, helse og omsorg bør ikkje detaljstyrast gjennom statlege økonomiske sveltekurar, men kunne tilpassast lokale forhold.

For oppdrettsnæringa, og for annan arealbruk og anna næringsliv, må det leggast rammer som gjer utvikling og omstilling realistisk. Det må vere mogleg å få eigna areal og tilgang på kraft om ein skal kunne gjere store investeringar. Storting og regjering må sikre at gjeldande forvaltning og tilgjengeleg infrastruktur er i takt med dei krav til endring dei legg opp til i reguleringane og dei uttalte ambisjonane. Det må vere ein heilskap og nokre felles mål, viss ikkje vil prosessane gå sin seige gang, medan investeringsbehova avviklar seg sjølve. Det vil vere ei styrt avvikling, framført gjennom mangelen på reelle alternativ.

Vilkåra for å drive kommunal tenesteyting og å drive privat næring er tett forbundne. Begge delar er avhengige av folk. Både kommunane og næringslivet har press på seg for å skape vekst. Det er veksten som skal betale for krava som står framfor ein. Men vekst skjer ikkje gjennom nedskjering eller hemming av produktivitet. Vekst må skje gjennom strategisk satsing og samarbeid på tvers av sektorar. Og ikkje minst, det må svare seg å skape verdiar lokalt. Når folk framleis bur på enden av vegen, er det fordi gode ting framleis skjer der. Så lenge det er mogleg.