Herold

Det er seint i februar, og den mest intense vinterkulda lèt til å vike for ei blaut våring. For oss som bur i Aurland, er det sikraste vårteiknet allereie å skimta langs veg og sti.

Bilar med norske skilt, men med ein køyrestil og ein logo frå utleigeselskapet som visar oss at desse er besøkjande. Store og små turistbussar som skal opp, opp, opp og inn på dei smalaste og mest krevjande vegane våre. Og det skal skje fort.

Denne dagen i februar skal eg, som så mange gonger før, få kjenne hastverket på kroppen. Og så eg som trudde vi hadde nokre veker til før det blei turistsesong?

Vinteren er nemleg eit pusterom for mange av oss som bur i det som i dag er eitt av Noreg sine mest besøkte område. Av dei tre mest besøkte attraksjonane i Sogn ligg to i Aurland – Flåmsbana med kring 700 000 besøkjande i 2024, og utsiktspunktet Stegastein med nesten 500 000 besøkjande same år (VF-rapport nr. 9-2025). Infrastrukturen i regionen vår er i stor grad tilpassa innbyggjarane sine behov, med unntak for til dømes hamna i Flåm som er rigga for å ta imot store mengder turistar.

Bjørgavegen (vegen frå Aurlandsvangen opp mot Aurlandsfjellet, som passerer Stegastein) er ein smal veg (stort sett eitt felt), svingete, bratt, og går delvis gjennom tettbygd strøk.

Den same smale vegen som skal ta imot ein halv million besøkjande per år, er også den einaste ferdselsåra for dei av oss som bur her, og for dei som driv landbruksnæring på desse teigene. Skal vi kome oss til jobb, skule, barnehage, opp til kyri, på matbutikk, legekontor eller noko som helst anna, må vi bruke vegen.

Denne dagen i februar, i kviletida vår, der vegen framleis er mogleg å bruka på ein føreseieleg måte, opplever eg det som eg har blitt så vane med i turistsesongen. Eg tassar langs vegen, glad for at sambuaren min kunne levere i barnehagen slik at eg fekk bevege meg litt på veg til og frå jobb. Det har regna kraftig, og kombinert med vårsmeltinga renn det no ein bekk langs den eine sida av asfalten.

Eg kjem til eit svært smalt parti etter nedkøyringa til Klokkargarden. Eg får alltid ilt i magen når eg går her i turistsesongen, fordi du har steilt berg på eine sida, og så ein høg betongkant på andre sida. Bak kanten er det bratt ned i fleire meter.

Vegen har akkurat grei plass til ein personbil og ein fotgjengar, men sidan strekninga er utan svingar er det freistande å gassa på – eg gjer også det når eg skal heim til middags og vegen er tom for folk. Er det folk i vegen, må eg ned i krypefart på denne strekninga. Så lenge sjåføren tar omsyn og kryp forbi dei mjuke trafikantane plar det gå greitt, trass i kor smalt det er.

Eg har lært at ein må gå litt ut i vegbana, slik at bilistane ser deg godt, og skjønar at her er det så smalt at dei må sakke skikkeleg av. I dag er det i tillegg ei elv av regn og smeltevatn i vegbana, så eg har ekstra lite lyst til å pressast inn i betongblokkane.

Mot meg kjem ein personbil. Eg ser at dei gassar opp etter svingen ved campinga lenger ned i vegen, og lurar på om dei ikkje har sett meg. Ut av vindauget stikk det ei svart stong, som det ofte gjer på desse bilane eg møter.

Det heng ein telefon i enden av stanga, og dei som eig den filmar vegen, fjorden, seg sjølv, og kanskje også menneska dei treff. Eg løfter ei hand for å syne at dei må sakke av, at dei ikkje kan passera meg her i 60 km/t. Eg ser at sjåføren ser meg, men han sakkar berre litt av, skal vidare og opp til utsiktspunktet Stegastein som Statens vegvesen har bygga til han og ikkje til meg, ikkje til oss som bur og jobbar og lagar ungar her i kommunen. Det er hans attraksjon, hans reisemål, hans veg, og så er eg her – i vegen.

Eg tek eit steg inn mot betongen, ut mot kanten, men idét han passerer meg lar eg handa vere løfta, og den treff bilspegelen, eit lite knuff. Eller tek eg litt i?

Eg er lei. Eg håpar det kan syne kor smalt det er her, kor nær han er ved å treffa meg. Han køyrer litt vidare, men stoppar og ryggar ned til meg. Opnar døra og kastar seg ut. Han er forbanna. Spør meg kva eg driv med. Eg sender spørsmålet i retur. Kva driv han med? Såg han meg ikkje? Han er ikkje interessert i å prate, han går heilt opp til meg og gjer seg stor. Løfter hendene som om han vil ta eit godt grep kring halsen min, men gjer det ikkje. Eg seier at han må køyre forsiktig, at det er barn og dyr og folk som brukar denne vegen.

Han ber meg halda kjeft. Eller, ber og ber. Han kommanderer vel mest. Han ropar fleire gonger at eg må halda kjeft, og så kjem han heilt opp i fjeset mitt og seier med låg røyst at det her var fyrste og siste gong eg gjorde noko slikt.

«Du kan berre seie unnskyld for at du køyrde for fort.», seier eg, og håpar det ikkje synst at han gjer meg nervøs. Han sett seg til slutt inn i bilen, dama i passasjersetet seier ingenting. «Ha ein fin ferie i Noreg!» ropar eg, modigare no som han sit ned, og han kvitterer med «Shut the fuck up!». Så køyrer dei vidare.

Avis, Hertz, Sixt. dei merkar vel ikkje at ei frustrert kjerring daska med selbuvotten sin mot den venstre spegelen? Eg går på jobb. «No har startskotet gått», tenkjer eg og tørkar nokre nervøse tårar. «No er det turistsesong igjen.»

No er det snart fleire kilometer med kø langs heimvegen vår, og det tek ikkje lenger fem minutt å kome seg til skule, barnehage, jobb, matbutikk. No kan det ta 20, 30, 40, 50 minutt. Kanskje ein time. Kanskje meir. No er det tuting og bannord på alle verdas språk. No skal tyske og spanske og kinesiske turistar øve seg på å rygge for aller fyrste gong. Leigebilar, bubilar, campervans, store og mellomstore bussar eigd av kommersielle aktørar som køyrer med stoppeklokke. No sluttar vi å trille barnevogn, lufte hunden, sykle til jobb, gå heim frå Spar. No må du snart rekne med å få ein bubilspegel i skuldra nokre gonger per veke, det er prisen du betalar for å ikkje orke å køyre bil i det trafikkaoset som oppstår.

Prognosane frå alle hald er at reiselivet skal auke. Nasjonale mediehus slår opp saker om innbyggjarar som følar seg usynleggjorde, tilsidesett, vekkprioritert og bittebittesmå sett opp mot ei enorm næring i rasande utvikling. I Tromsø, Geiranger, Lofoten. og også i Aurland.

Vi som bur i bygda har fått høve til å kome med tilbakemelding på korleis vi opplever reiselivet lokalt, gjennom ei undersøking administrert av Vestlandforsking på bestilling av det lokale kommunestyret. Her kjem det fram at 75 prosent av dei som har svara meiner det er for mykje trafikk på smale vegar i høgsesong. Det kjem fram mykje, mykje meir som både lokale og regionale myndigheiter må ta på alvor, men no dreier dette seg om veg.

Utfordringa på Bjørgavegen er kanskje at vegen ikkje er kommunal? Ein fylkesveg, som Vestland fylkeskommune har ansvaret for å drifte, medan Statens vegvesen har bygd ut Stegastein utsiktspunkt, og driftar der.

Dei vedkjenner at problema er store, men tiltaka dei planlegg er mest eigna til å gjere kvardagen lettare for turistane og reiselivsaktørane. Større parkeringsplass, vertskap på parkeringsplassen. Utvide vegen på smale punkt der to gigantiske turistbussar frå utlandet kan slite med å passera kvarandre.

For oss som bur her, som ferdast langs vegen, og som i mangel av betre og meir forfina uttrykk er drita leie av denne turisttrafikken ... for oss kjem ikkje desse tiltaka til å hjelpe. For oss er det ikkje mogleg å sameksistera med ein halv million turistar som vil opp i nabolaget vårt å ta ein selfie.

Etter møtet med årets fyrste ugreie turist, sit eg att med spørsmålet: Kva må til? Kan ein innføre bompengar for alle som ikkje er lokale? Tillate eit visst tal lokalt eigde turistbussar til visse tider av døgnet? Berre tillate elektriske køyretøy (då slepp ein jo bubilane)?

Trøyttheiten som reiselivet har skapt i så mange av oss – kan vi finne noko vis å få kvilt oss ut på?

Og kan vi klare å senke turiststraumen slik at vi som bur her atter kan ha overskot til å løfte handa mot ein besøkjande – ikkje i frustrasjon, men i ein venleg gest – velkomen?